Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD): objawy, przykłady i skuteczne leczenie

OCD często kojarzy się z osobami, które bardzo dbają o porządek albo mają tendencję do skupiania się na najmniejszych szczegółach. Mimo że u niektórych osób faktycznie objawia się w podobny sposób, to wciąż tylko stereotyp. O tym, co to są zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, jak naprawdę wyglądają i jak leczyć OCD, przeczytasz poniżej.

 

Co to są zaburzenia obsesyjno-kompulsywne (OCD)?

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne – dawniej nazywane nerwicą natręctw – są stanem, w którym osoba doświadcza natrętnych, wzbudzających lęk myśli (obsesji) oraz czuje przymus częstego powtarzania określonych czynności (kompulsje).

W typowej postaci OCD obsesje i kompulsje są ze sobą powiązane, tworząc swego rodzaju błędne koło.

 

1. Obsesyjne myśli dotyczą tematów, które budzą dyskomfort, co automatycznie wywołuje lęk, wstyd czy poczucie winy.
2. Kompulsje stanowią reakcję na te uczucia; wykonywanie określonych zachowań jest dla osoby z OCD sposobem na to, aby załagodzić cierpienie wywoływane przez obsesje. Gdy wykona te czynności, czuje ulgę – ale tylko przez pewien czas.
3. Fakt, że kompulsje pomagają poradzić sobie z natrętnymi myślami, tylko utwierdza osobę w przekonaniu, że jej rytuały są jedynym sposobem, aby ukoić lęk. Stąd właśnie błędne koło.

Co ważne, większość dorosłych pacjentów z OCD dobrze zdaje sobie sprawę z tego, że te obsesje i rytuały nie są racjonalne. A mimo to nie są w stanie ich zatrzymać.

 

Najczęstsze objawy i rodzaje zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych

To, jak wygląda codzienność osób z OCD, zależy głównie od tego, wokół jakiego tematu koncentrują się natrętne myśli i jakie zachowania pomagają je uspokoić.

 

Najczęstsze tematy obsesji

Obsesje raczej nie wynikają z realnego zagrożenia; dla kogoś z zewnątrz mogą się wydawać absurdalne, jednak dla osoby z OCD są źródłem bardzo silnych, negatywnych emocji.

Natrętne myśli często dotyczą:

• bezpieczeństwa – na przykład tego, że zostawiło się włączony gaz w kuchni, nie zamknęło drzwi albo nie zabezpieczyło czegoś w domu przed dzieckiem;
• zanieczyszczeń i chorób – wiele osób odczuwa np. silną obawę przed zarazkami, przez co nawet kilka razy na godzinę myją ręce albo unikają dotykania przedmiotów w miejscach publicznych;
• wyrządzania krzywdy sobie lub innym ludziom – mogą pojawiać się myśli o uderzeniu kogoś czy spowodowaniu wypadku na drodze. Nieraz są to przerażające wizje, ale nie prowadzą do żadnych działań; osoba z takimi obsesjami nie chce nikogo skrzywdzić, czuje raczej wstyd i poczucie winy na samą myśl o nich;
• religii i spraw duchowych – dosyć częstym tematem obsesji są np. lęk przed potępieniem po śmierci i piekłem albo wstyd za zachowania, które w danym kręgu kulturowym mogą być postrzegane jako grzech. Co ciekawe, według badań dotyczy to nie tylko osób silnie wierzących2;
• seksualności i scen erotycznych;
• katastrof, wypadków czy zbliżającej się zagłady.

 

Najczęstsze kompulsje

Kompulsje mogą łączyć się bezpośrednio z tematem myśli (tak jak mycie rąk), choć nie zawsze. Wiele osób z zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi ma poczucie, że „po prostu” muszą wykonać swój rytuał, bo w przeciwnym razie wydarzy się coś złego.

Częste formy kompulsji to:

• powtarzanie czynności – na przykład wielokrotne włączanie i wyłączanie światła, otwieranie i zamykanie drzwi, aż do momentu, gdy zniknie napięcie;
• upewnianie się po kilka razy czy drzwi są zamknięte, gaz wyłączony, światła zgaszone, a dokumenty i pieniądze na miejscu;
• wszelkie rytuały związane z utrzymywaniem czystości – mycie ciała, częste zmienianie i pranie ubrań, sprzątanie domu lub przedmiotów „do perfekcji”;
• ustawianie przedmiotów w idealnej symetrii lub określonej kolejności;
• rytuały mentalne, czyli powtarzanie w myślach liczb, słów lub fraz;
• unikanie miejsc, ludzi lub sytuacji, które mogłyby wywołać natrętne myśli – na przykład nieużywanie ostrych narzędzi z obawy przed skrzywdzeniem kogoś.

 

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne – przykłady

Oto trzy krótkie historie, które pokażą, jak może wyglądać doświadczenie osób z OCD na co dzień.

 

Przykład 1: cykl OCD oparty na sprawdzaniu

Anna każdego ranka prasuje koszulę do pracy. Przed wyjściem z mieszkania sprawdza, czy wyłączyła żelazko – ale po zamknięciu drzwi w jej głowie pojawia się natarczywa myśl „Czy na pewno je wyłączyłam?”. Przed oczami ma już wizję, jak rozgrzane żelazko podpala deskę do prasowania, a ogień rozchodzi się po całym mieszkaniu. Wraca więc do domu, by się upewnić – i przy okazji sprawdzić kilka razy, czy zgasiła też światło i zakręciła gaz.

Przykład 2: cykl OCD oparty na kontaminacji

Za każdym razem, gdy Tomek wychodzi z tramwaju, ma poczucie, że jego dłonie są „skażone”. Dotykał przecież uchwytów, poręczy, a tramwaj był pełny ludzi – więc na pewno ma na sobie mnóstwo zarazków, prawda? Myśli sobie „Jeśli zaraz nie umyję rąk, mogę kogoś zarazić. Albo sam się rozchorować…”. Od razu po powrocie do domu idzie więc do łazienki i myje dłonie – ale nie tak, jak każdy, tylko aż do czerwoności. Powtarza to za każdym razem, gdy tylko dotknie czegoś „obcego” – w komunikacji, w restauracji, a nawet w pracy.

Przykład 3: cykl OCD oparty na myślach zakazanych (rytuały mentalne)

Magda od pół godziny siedzi w kawiarni ze swoją najlepszą przyjaciółką. W pewnym momencie, bez żadnego powodu, nachodzi ją myśl „A co, jeśli bym ją oblała kawą? Albo nakrzyczała na nią?”. Oczywiście, wcale nie chce tego zrobić – ale sama myśl budzi w niej wstyd i poczucie lęku, co mogłoby się wydarzyć. Czy to byłby koniec jej przyjaźni? Aby się uspokoić i „zneutralizować” te myśli, zaczyna odliczać w głowie do dziesięciu i mówi sobie kilka razy „To moja przyjaciółka, nie zrobiłabym tego. Jestem dobrą osobą”.

 

Przyczyny zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych

Przyczyny OCD nie są do końca znane. Podobnie jak w przypadku większości zaburzeń psychicznych badacze przyjmują, że jest ono wynikiem połączenia czynników biologicznych, środowiskowych oraz psychologicznych.

Kategoria czynników	Mechanizmy i przyczyny
Czynniki biologiczne	Neuroanatomia: Badania wykazują nadaktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za kontrolę zachowań i „filtrowanie” myśli (kora oczodołowo-czołowa, jądro ogoniaste, przednia część zakrętu obręczy). Jeśli ich działanie jest zaburzone, naturalną konsekwencją mogą być obsesje.3 Genetyka: Zaburzenia te mogą mieć podłoże dziedziczne – szacuje się, że geny odpowiadają za nie nawet w 50% przypadków.4
Czynniki środowiskowe	Rozwój OCD może nastąpić pod wpływem bardzo stresujących lub traumatycznych wydarzeń, m.in.: Nagłej straty bliskiej osoby Doświadczenia przemocy5
Czynniki psychologiczne	Nie zidentyfikowano jednego typu osobowości, który warunkuje OCD, jednak zaburzenie to często współwystępuje z cechami takimi jak: Silne poczucie odpowiedzialności za innych Perfekcjonizm Postrzeganie świata w kategoriach „czarno-białych”

 

Jak diagnozuje się OCD?

Rozpoznanie zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych wymaga dokładnej diagnozy psychologicznej lub psychiatrycznej. Nie da się jej postawić np. na podstawie prostego „testu na OCD”, który możesz znaleźć w internecie.

Specjalista diagnozuje OCD w oparciu o kryteria zawarte w ICD-11 (Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób). Aby móc stwierdzić zaburzenie:

• obsesje i kompulsje muszą pojawiać się na przestrzeni co najmniej kilku tygodni oraz zajmować znaczną część doby – często więcej niż godzinę;
• muszą wiązać się z dyskomfortem i/lub problemami ze zwykłym funkcjonowaniem;
• pacjent powinien mieć świadomość swoich myśli i natrętnych czynności, zdawać sobie sprawę z tego, że są irracjonalne, ale nie być w stanie ich przerwać.

Sama diagnoza bazuje w większości na wywiadzie klinicznym, podczas którego specjalista pyta m.in. o przebieg objawów, ich częstotliwość, sytuacje wywołujące lęk i o sposoby radzenia sobie z nim. Do tego często przeprowadza się też testy przy pomocy specjalnych narzędzi diagnostycznych – takich jak np. Y-BOCS (Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) – które pozwalają ocenić nasilenie konkretnych typów obsesji i zachowań kompulsywnych.

 

Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne – leczenie

Leczenie OCD jest możliwe i, gdy zostanie dobrze poprowadzone, przynosi efekty u ok. 90% pacjentów.

Główną metodą leczenia jest psychoterapia. Najczęściej prowadzi się ją w technice ERP (Exposure and Response Prevention), która – w dużym skrócie – polega na stopniowym wystawianiu pacjenta na sytuacje, które wzbudzają w nim natrętne myśli, ale bez wykonywania kompulsywnych zachowań. W ten sposób pacjent uczy się, że aby pokonać lęk, wcale nie potrzebuje swoich „rytuałów”, co pozwala z czasem przerwać błędne koło obsesji i kompulsji.

W niektórych przypadkach pomocna może być także terapia psychodynamiczna, zwłaszcza gdy objawy OCD mają głębsze podłoże emocjonalne – np. wynikają z konfliktów między potrzebą kontroli a lękiem przed utratą bezpieczeństwa. Na konsultację z psychoterapeutą pracującym w tym nurcie możesz zawsze umówić się u nas, w Ośrodku Psychoterapii Centrum.

Oprócz tego wielu pacjentów równolegle przyjmuje pod okiem psychiatry leki SSRI, czyli „antydepresanty”. Pomagają one wyregulować poziom serotoniny (czyli „hormonu szczęścia”) w organizmie, ale też łagodzą napięcie i poprawiają koncentrację. Aby farmakoterapia przyniosła efekty, konieczne są większe dawki leków niż w przypadku depresji, przyjmuje się je też dłużej – u niektórych pacjentów nawet rok. Jednak, jak wskazują badania kliniczne, łączenie psychoterapii z SSRI okazuje się często najskuteczniejszą metodą leczenia u osób z umiarkowanym lub ciężkim nasileniem objawów OCD.

 

Jak pomóc osobie z OCD? Wskazówki dla rodziny i bliskich

Nawet najbliższym trudno jest zrozumieć stres i lęk, który na co dzień towarzyszy osobie z OCD. O czym warto pamiętać?

1. Przede wszystkim nie oceniaj jej kompulsywnych zachowań, nawet jeśli wydają Ci się dziwne. Unikaj komentarzy w stylu „po prostu przestań o tym myśleć” czy „nie rób tego tyle razy”. Takie słowa mogą tylko potęgować poczucie winy i wstydu u drugiej osoby.
2. Nie staraj się pomagać w wykonywaniu kompulsji, bo będzie to tylko wzmacniało błędne koło OCD. Z drugiej strony – nie zmuszaj drugiej osoby do przerywania jej rytuałów. Może to być dla niej źródłem bardzo silnego stresu, z którym jeszcze nie jest w stanie sobie poradzić bez terapii.
3. Zachęcaj do podjęcia terapii – pokaż, że leczenie zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych jest skuteczne w większości przypadków i że nie trzeba się go obawiać.

Pamiętaj, jeśli ktoś z Twoich bliskich zmaga się z OCD – Twoje wsparcie może być bardzo cenne.