Osobowość borderline: czym jest, objawy, przyczyny i leczenie

Emocje osób z osobowością borderline – zwłaszcza w relacjach z najbliższymi – są jak fala. W jednej chwili potrafią okazywać mnóstwo miłości i czułości, ale pod wpływem najmniejszego impulsu mogą się one przeobrazić w gniew zmieszany z poczuciem pustki. Przeczytaj, co to jest borderline, jakie są jego objawy i jak można pracować z tym zaburzeniem.

 

Co to jest borderline? Definicja osobowości z pogranicza

Termin borderline pochodzi jeszcze z lat 30. XX wieku. Początkowo określano nim osoby, które nie pasowały w pełni ani do zaburzeń lękowych, ani do psychotycznych – ich emocje wydawały się być właśnie „na pograniczu” tych dwóch światów.

Dziś przyjmujemy, że borderline to samodzielne zaburzenie osobowości, związane z niestabilnością emocjonalną w relacjach z innymi oraz głębokim lękiem przed odrzuceniem.

 

Osobowość borderline – objawy i główne cechy

Najbardziej charakterystyczną cechą osobowości z pogranicza są silne wahania emocji w relacjach. Uczucia pojawiają się gwałtownie i w skrajnościach: od miłości po nienawiść, od zachwytu po rozpacz. Osoby z borderline postrzegają relacje w czarno-białych kategoriach. Potrafią na początku stworzyć w sobie obraz drugiej osoby jako „chodzącego ideału”, by później – czasem pod wpływem najmniejszego rozczarowania – kompletnie zburzyć ten wizję.

Poza tym dla osobowości borderline typowe są:

• lęk przed odrzuceniem – który często skłania do skrajnych zachowań w celu utrzymania relacji;
• niestabilne poczucie tożsamości – osoby z osobowością z pogranicza potrafią często, niemal z dnia na dzień, zmieniać swoje cele życiowe, zainteresowania czy przekonania, nie wiedząc, kim właściwie są;
• poczucie wewnętrznej pustki – które pojawia się nawet wtedy, gdy pozornie wszystko w życiu układa się dobrze;
• impulsywne zachowania – nadużywanie substancji, niebezpieczna jazda samochodem, ryzykowny seks; tego typu zachowania mają na celu przynajmniej chwilowo załagodzić napięcie emocjonalne.

Sami pacjenci z borderline często opisują swoje życie jako pełne emocji – radości, bólu, lęku, tęsknoty – i mówią, że w ich świecie wszystko dzieje się „bardziej” niż u innych. Jednak skala tych emocji powoduje, że są one po prostu nie do uniesienia.

 

Jak rozpoznać borderline? Oficjalne kryteria diagnostyczne

Kryteria wg klasyfikacji ICD-11

W najnowszej wersji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (która jest standardem dla lekarzy w Polsce) nie używa się pojęcia „zaburzenia osobowości borderline”. Zamiast tego mamy ogólną grupę zaburzeń osobowości, które mogą mieć różne dominujące cechy – na przykład skłonność do izolowania się od innych.

Jedną z takich cech jest „wzorzec borderline”. Aby ją zdiagnozować, osoba musi spełnić pięć z poniższych warunków:

• ma tendencję do wchodzenia w niestabilne i intensywne relacje;
• podejmuje gorączkowe próby uniknięcia rzeczywistego lub wyobrażonego porzucenia przez innych;
• posiada niestabilny obraz samego siebie;
• przejawia skłonności do impulsywnych działań w stanie silnych emocji;
• ma za sobą próby samookaleczenia lub samobójstwa;
• przejawia skrajne wahania emocji, trwające zwykle od kilku godzin do kilku dni;
• ma przewlekłe poczucie pustki;
• ma problemy z kontrolą złości, objawiające się intensywnymi wybuchami;
• przejawiać objawy dysocjacyjne lub psychotyczne (np. halucynacje) w sytuacjach silnego pobudzenia emocjonalnego.

ICD-11 kładzie też nacisk na to, że zaburzenia osobowości mogą mieć różne nasilenie (łagodne, umiarkowane lub ciężkie) i nie stanowią „sztywnej” diagnozy.

 

Kryteria wg klasyfikacji DSM-5

Zaburzenie osobowości typu borderline występuje za to jako osobna kategoria w DSM-5, czyli w amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych. Ma dokładnie te same kryteria diagnostyczne, co w ICD-11, tylko bez rozróżnienia nasilenia objawów.

 

Przyczyny borderline. Skąd bierze się zaburzenie?

Istnieją różne teorie na temat tego, jakie są przyczyny borderline. Dziś najczęściej ujmuje się je w tzw. modelu biopsychospołecznym, według którego zaburzenie wynika z połączenia problemów z okresu wychowania oraz uwarunkowań biologicznych.

Grupa czynników	Charakterystyka i szczegóły
Czynniki psychospołeczne	Większość osób z borderline łączą traumatyczne doświadczenia z dzieciństwa, do których należą: Przemoc emocjonalna i fizyczna Wykorzystanie seksualne Zaniedbanie Utrata jednego lub obojga rodziców
Czynniki biologiczne	Aktywność mózgu: W badaniach obserwuje się, że obszary odpowiedzialne za kontrolę emocji są o wiele bardziej aktywne. Mózg szybciej reaguje na bodźce i wolniej wraca do równowagi. Genetyka: Sam mechanizm nie jest znany, ale badacze szacują, że dziedziczność borderline może sięgać 40-70%.

 

Jak wygląda diagnoza? „Test na borderline” w gabinecie specjalisty

Diagnoza borderline wymaga pogłębionego wywiadu klinicznego. Obejmuje on:

• rozmowę o objawach i emocjach, czyli o tym, co dzieje się na co dzień – jak wyglądają relacje z innymi ludźmi, czy osoba podejmuje impulsywne decyzje i czy towarzyszy jej uczucie pustki;
• analizę historii życia, zwłaszcza dzieciństwa i relacji z opiekunami – to może pomóc zrozumieć, skąd biorą się trudności w regulacji emocji.

Oprócz tego specjalista może korzystać z pomocy testów psychologicznych. Często używa się np. kwestionariusza MMPI-2 – zawiera on ponad 500 pytań, które badają nasilenie objawów różnych zaburzeń psychicznych, nie tylko tych typowych dla osobowości z pogranicza. Może to ułatwić rozpoznanie jej na tle innych problemów – szacuje się, że nawet 70-80% osób z borderline zmaga się równolegle z innymi zaburzeniami.

 

Typy osobowości borderline

W oficjalnych klasyfikacjach nie rozróżnia się podtypów borderline, jednak wybitny amerykański psycholog Theodore Millon zaproponował podział na cztery typy, które dobrze pokazują, w jak różny sposób osoby z borderline mogą przeżywać swoje relacje.12

1. Typ impulsywny – bardzo spontanicznie reaguje na sygnały od innych, zanim zdąży pomyśleć o konsekwencjach. Szuka silnych bodźców, emocji, przygód; często przejawia skłonność do ryzykownych zachowań.
2. Typ zniechęcony – na pierwszy rzut oka może wydawać się spokojny, nawet nieśmiały. W rzeczywistości jednak tłumi w sobie silny lęk przed odrzuceniem, frustrację oraz gniew.
3. Typ autodestrukcyjny – karze się za najmniejsze błędy, ma trudność z przyjmowaniem wsparcia i może doświadczać nawracających epizodów depresyjnych.
4. Typ złośliwy – najbardziej drażliwy i nieprzewidywalny. Potrafi dawać innym dużo ciepła, ale gdy poczuje się zraniony – staje się chłodny i sarkastyczny, wycofuje się z relacji lub otwarcie reaguje gniewem, w zależności od osoby.

 

Leczenie osobowości borderline

Przez dekady uważano, że zaburzeń osobowości – zwłaszcza z pogranicza – nie da się skutecznie leczyć. Jednak istnieje kilka technik psychoterapii, które w najnowszych badaniach klinicznych okazują się skuteczne w leczeniu borderline i pomagają radzić sobie z jego objawami.13

• Psychoterapia dialektyczno-behawioralna (DBT) – łączy techniki kilku nurtów psychoterapii z praktykami mindfulness. Uczy pacjentów, jak radzić sobie z konkretnymi objawami borderline: jak tolerować napięcie, komunikować się w relacjach i unikać zachowań autodestrukcyjnych;
• terapia oparta na mentalizacji (MBT) – zakłada, że wiele trudności w borderline wynika z problemów w rozumieniu stanów psychicznych innych ludzi, ale też własnych. Osoby z borderline często błędnie interpretują zachowania innych przez pryzmat własnych emocji; MBT skupia się więc na rozwijaniu zdolności do refleksji nad uczuciami;
• terapia schematów – koncentruje się na „schematach”, czyli głęboko zakorzenionych przekonaniach o sobie i świecie (np. „wszyscy mnie opuszczą”, „nie zasługuję na miłość”). Uczy, jak je rozpoznawać i jak na nie reagować w bardziej dojrzały sposób;
• terapia psychodynamiczna – podejście, w którym pracuje się bezpośrednio nad zrozumieniem nieświadomych konfliktów i emocji, które powstały we wczesnych relacjach z opiekunami. Jej celem jest stopniowe budowanie stabilniejszego obrazu „ja” oraz większej tolerancji dla własnych emocji poprzez silną relację z terapeutą, na którą pacjent nieświadomie przenosi swoje potrzeby z dzieciństwa.

 

Borderline a inne zaburzenia – z czym jest często mylone?

Tak jak już wspomnieliśmy, osobowość borderline ma wiele objawów wspólnych z innymi zaburzeniami.

Zaburzenie	Jak odróżnić od borderline?
Choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD)	Dynamika zmian: W ChAD wahania nastroju (mania/depresja) są długotrwałe – trwają tygodnie lub miesiące. Różnica w Borderline: Emocje są gwałtowne i zmieniają się w ciągu kilku godzin. Często wyzwalaczem są konkretne sytuacje w relacjach z ludźmi.
Zaburzenia lękowe i depresyjne	Wspólną cechą jest występowanie silnego lęku i obniżonego nastroju. Różnica w Borderline: Kluczowym elementem, którego brakuje w „czystej” depresji, jest niestabilność poczucia tożsamości oraz obrazu własnej osoby.
Zespół stresu pourazowego (PTSD)	Punkt ciężkości: W PTSD objawy (myśli, zachowania) są ściśle powiązane z konkretnym traumatycznym wydarzeniem z przeszłości. Różnica w Borderline: Choć trauma często występuje w historii pacjenta, objawy borderline mają charakter ogólny i stały, wpływając na całościowe funkcjonowanie, a nie tylko na sferę związaną ze wspomnieniem traumy.

 

Efekt jest taki, że ok. 40% pacjentów z diagnozą borderline otrzymało wcześniej inną, nietrafioną. Dlatego specjaliści muszą być bardzo ostrożni przy diagnozie – od tego przecież zależy kierunek leczenia.

 

Jak pomóc osobie z borderline? Wskazówki dla rodziny i bliskich

Relacje z osobami z borderline są burzliwe – obojętnie, czy to nasz partner, ktoś z rodziny albo najlepszy przyjaciel. Gdy czują się dobrze, możesz liczyć na mnóstwo ciepła i czułości z ich strony, ale gdy huśtawka emocji przechyli się w drugą stronę, prawdopodobnie poczujesz się bezradny/a.

1. Naucz się komunikować z tą osobą w sposób, który będzie komfortowy i dla Ciebie, i dla niej. Bądź wyrozumiały/a i otwarty/a, nie ignoruj jej problemów – ale też nie bierz do siebie wszystkiego, co mówi.
2. Ustal jasne granice w relacji; jedną rzeczą jest wspieranie osoby, drugą – poświęcanie dla niej dużej części swojego życia. Bliscy osób z borderline, chcąc jej pomóc, zaczynają żyć jej emocjami i często zapominają o swoich potrzebach; relacja przypomina wtedy współuzależnienie.15
3. Nie reaguj impulsywnie na wybuchy emocji. Gdy pojawia się złość, płacz czy dramatyczne gesty, spróbuj zachować spokój. Napięcie emocjonalne często mija tak szybko, jak się pojawia – a to, że zachowałeś/aś spokój, pomoże drugiej osobie odzyskać równowagę.
4. Zachęcaj do leczenia – bez przymusu, ale konsekwentnie. Warto pokazać tej osobie, że terapia działa i że nie jest oznaką słabości, tylko sposobem na lepsze życie.