Depresja: objawy, przyczyny, diagnoza i leczenie

Z depresją zmaga się, według szacunków WHO, 5-6% dorosłych na całym świecie. Dotyka ona emocji, sposobu, w jaki postrzegamy siebie i innych; potrafi zupełnie pozbawić sił do działania, ale też ukryć się pod bólem albo nagłymi zmianami w zachowaniu.

Osoby po przejściu epizodu depresyjnego często opisują, że odczuwały w sobie „wewnętrzny ciężar, którego nie mogły zrzucić”. To właśnie największy problem w walce z depresją. Jest ona w stanie zawęzić sposób postrzegania rzeczywistości do takiego stopnia, aby osoba była przekonana, że wyjście z sytuacji nie istnieje.

Tak, na szczęście, nie jest. O tym, co to jest depresja, jak rozpoznać jej objawy i jak mogą wyglądać pierwsze kroki w drodze do zdrowia, przeczytasz poniżej.

 

Objawy depresji – jak ją rozpoznać?

Zgodnie z ICD-11 – Międzynarodową Klasyfikacją Chorób – najbardziej charakterystycznymi objawami depresji są:

• ciągły, utrzymujący się przez dłuższy czas smutek;
• brak zdolności do odczuwania przyjemności z rzeczy, które wcześniej nas cieszyły (anhedonia).

O epizodzie depresyjnym mówimy wtedy, gdy obniżony nastrój utrzymuje się przez co najmniej dwa tygodnie. Może być on związany z jakimś trudnym przeżyciem lub traumatycznym wydarzeniem, ale nie musi – depresja bardzo często nie ma prostego wyjaśnienia.

Poza tymi głównymi objawami sygnałów depresji zazwyczaj jest więcej.

Objawy psychiczne	Objawy fizyczne
Silnie obniżona samoocena Ciągłe poczucie winy (bez wyraźnego powodu) Trudności z koncentracją i pamięcią Uciążliwe, negatywne myśli na temat przyszłości, relacji z innymi ludźmi oraz samego siebie Poczucie braku sensu, bezcelowości życia, często też myśli samobójcze	Ciągłe zmęczenie, brak energii nawet przy wykonywaniu najbardziej podstawowych czynności Zmiana apetytu – zanik albo, wręcz przeciwnie, nadmiar Problemy ze snem (lub nadmierna senność) Spadek lub utrata libido Nawracające bóle głowy, napięcia mięśniowe, palpitacje serca

U niektórych na pierwszy plan wysuwają się nie objawy związane z nastrojem i emocjami, a te fizyczne – na przykład bezsenność czy przewlekłe bóle. To sprawia, że rozpoznać depresję może być bardzo trudno; szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych aż 54% osób zmagających się z depresją albo nie ma oficjalnej diagnozy, albo ma postawioną błędną. Dlatego zawsze radzimy, aby być wyczulonym – i u siebie, i u swoich najbliższych – także na te mniej typowe objawy; mogą one maskować głębsze problemy.

 

Rodzaje depresji

Wyróżniamy przynajmniej kilka rodzajów depresji, z różnym przebiegiem i natężeniem objawów. To tylko niektóre z nich:

• depresja nawracająca – epizody depresji co pewien czas wracają. Mogą trwać od dwóch tygodni do nawet dwóch lat; według badaczy z Holandii, pojedynczy epizod u większości pacjentów trwa 6-10 miesięcy. Szacuje się, że połowa osób po przejściu jednego epizodu depresji zmierzy się w trakcie życia z kolejnym, a 15% ma nawroty przynajmniej raz w roku;
• depresja przewlekła (dystymia) – trwa dwa lata lub dłużej, jednak ma łagodniejsze objawy. Wiele osób – przynajmniej z zewnątrz – normalnie z nią funkcjonuje na co dzień, przez co często pozostaje nierozpoznana albo jest łączona np. z tym że ktoś ma „melancholijną” osobowość;
• depresja psychotyczna – ciężka forma depresji, w której oprócz typowych objawów osoba może zmagać się z urojeniami (np. o zbliżającej się katastrofie) oraz omamami słuchowymi lub wzrokowymi. Wymaga intensywnego leczenia, często pobytu w szpitalu; pacjenci z objawami psychotycznymi mają nawet dwukrotnie większe ryzyko podjęcia próby samobójczej;
• depresja sezonowa – pojawia się jesienią lub zimą, ustępuje na wiosnę. Ma kilka typowych objawów. Poza obniżeniem nastroju i ogólnym brakiem energii pacjenci często zauważają wzrost apetytu, masy ciała oraz większą senność w ciągu dnia;
• depresja poporodowa – pod wieloma względami przypomina zwykły epizod depresyjny, ale towarzyszą jej też obsesyjne obawy o to, czy młoda mama sprosta nowej roli w życiu, nasilony lęk o dobro dziecka, poczucie osamotnienia czy braku zrozumienia ze strony bliskich. Warto pamiętać, że samo obniżenie nastroju po porodzie – czyli słynny baby blues – występuje u większości matek i wynika z gwałtownych zmian w natężeniu hormonów. Z reguły ustępuje po ok. 10 dniach, podczas gdy depresja poporodowa może trwać kilka-kilkanaście tygodni.

 

Depresja w różnych grupach (objawy i specyfika)

Depresja u dzieci i młodzieży

Najmłodsi często mają problem z opisaniem swoich emocji. Zamiast mówić o smutku, mogą:

• wybuchać złością albo być bardziej drażliwe;
• wycofywać się z kontaktów z rówieśnikami oraz ze swoich pasji;
• spędzać dużo czasu w samotności;
• mieć trudności w szkole, choć wcześniej radziły sobie dobrze z nauką;
• narzekać na bóle brzucha czy głowy.

Okres dojrzewania jest wyzwaniem dla każdego dziecka. Wiele z tych objawów łatwo można przypisać „buntowi nastolatka”. Rodzice powinni być bardzo uważni otwarci – radzimy obserwować, czy dziecko nawet w trudniejszych momentach potrafi czerpać radość ze swoich zainteresowań, stara się budować i utrzymywać relacje z rówieśnikami. W depresji będzie to dla większości dzieci bardzo trudne.

Depresja u seniorów

Według wyników ogólnopolskiego badania PolSenior2 z depresją może zmagać się nawet 23% osób powyżej 60. roku życia. Niestety, szacuje się też, że spośród nich tylko 10-20% zostało zdiagnozowanych.

To duży problem, bo właśnie seniorzy najczęściej czują się odizolowani od społeczeństwa, brakuje im wsparcia, a większość z nich ma już za sobą doświadczenie straty kogoś bliskiego. Do tego dochodzą problemy zdrowotne, których objawy zresztą bardzo często maskują depresję. Na przykład:

• zaburzenia snu i apetytu;
• spowolnienie w wykonywaniu codziennych czynności;
• dolegliwości fizyczne, które pojawiają się „znikąd”;

mogą być związane i z depresją, i z naturalnym procesem starzenia się organizmu. Warto się im jednak przyglądać i zwracać uwagę bliskim, gdy skarżą się na takie problemy.

Depresja u kobiet i mężczyzn

Praktycznie ze wszystkich badań można dowiedzieć się, że kobiety są zdecydowanie częściej diagnozowane pod kątem depresji niż mężczyźni – nawet dwa razy częściej. Z jednej strony może to wynikać m.in. z faktu, że kobiety doświadczają większych zmian hormonalnych w ciągu życia: w trakcie ciąży czy podczas menopauzy, które są w stanie zupełnie rozregulować to, jak działają nasze emocje.

Z drugiej strony kobiety chętniej szukają pomocy – z danych z 2023 r. wynika, że 25% kobiet i 19% mężczyzn w Polsce korzystało przynajmniej raz z jakiejś formy wsparcia psychologicznego. Do tego też samo zaburzenie u mężczyzn częściej niż u kobiet ma postać depresji maskowanej. Na pierwszy plan mogą się wysuwać:

• drażliwość, wybuchowość;
• izolowanie się od najbliższych;
• sięganie po używki;
• podejmowanie ryzykownych, autodestrukcyjnych zachowań.

Nie znaczy to, że mężczyznom w depresji nie towarzyszy głęboki smutek – może on po prostu pozostawać niewidoczny, nawet dla najbliższych.

 

Przyczyny depresji – skąd się bierze?

Osoby zmagające się z depresją często mówią „nie wiem, dlaczego jestem smutny/a”. Epizody depresyjne rzeczywiście mogą sprawiać wrażenie, jakby brały się „znikąd”. Jednak, jak każde zaburzenie, depresja ma swoje źródła.

W psychologii do opisu przyczyn depresji najczęściej używa się tzw. modelu biopsychospołecznego. Według niego jest ona efektem połączenia czynników:

• biologicznych – głównie problemów z regulacją hormonów: serotoniny („hormonu szczęścia”), dopaminy (która odpowiada za motywację) oraz kortyzolu (który z kolei wytwarza się, gdy odczuwamy stres);
• psychologicznych – z depresją częściej mierzą się osoby wrażliwe na stres, ze skłonnością do nadmiernej krytyki, niską samooceną albo negatywnymi przeżyciami z dzieciństwa (odrzuceniem, silną krytyką ze strony rodziców);
• społecznych – epizody depresyjne mogą być też związane z konkretnymi sytuacjami w naszym życiu: rozstaniem, utratą bliskiej osoby, brakiem zdrowych relacji społecznych, problemami zawodowymi lub finansowymi czy doświadczeniem przemocy.

 

Diagnoza depresji

Rozpoznanie depresji wymaga pomocy specjalisty. Nawet jeśli problemy, z którymi się mierzysz, w dużej mierze pokrywają się z objawami depresji – pamiętaj, że mogą one wynikać z innych zaburzeń. A bez trafnej diagnozy trudno obrać właściwą ścieżkę leczenia.

Pełną diagnozę depresji możesz uzyskać u psychiatry. Ma on takie same uprawnienia, jak inni lekarze – może więc wraz z diagnozą rozpocząć farmakoterapię i wystawić receptę na leki. Może też zlecić dodatkowe badania diagnostyczne, aby wykluczyć inne problemy zdrowotne (np. choroby tarczycy, które często skutkują objawami depresyjnymi) albo wypisać „L4”.

Sama diagnoza najczęściej opiera się na:

• wywiadzie – specjalista zapyta o nastrój, zainteresowania, energię życiową, sen, apetyt, relacje z innymi, funkcjonowanie w pracy lub szkole. Chodzi o to, aby wykryć zmiany w zachowaniu – czy, na przykład, od pewnego czasu nie masz problemów z motywacją albo nie unikasz kontaktów;
• testach psychologicznych – pozwalają one ocenić nasilenie objawów, ale pamiętaj; sam „test na depresję” nie może być podstawą całej diagnozy;
• dodatkowych badaniach diagnostycznych, np. badaniach krwi.

Dopiero po postawieniu diagnozy specjalista będzie w stanie określić, jaka forma leczenia jest odpowiednia – czy potrzebne będą leki i czy warto od razu pomyśleć o psychoterapii.

Pamiętaj jednak, że z pomocy terapeuty możesz skorzystać zawsze, także bez diagnozy psychiatrycznej. W Ośrodku Psychoterapii Centrum współpracujemy tylko z terapeutami, którzy ukończyli 5-letnie studia psychologiczne i mają kompetencje, aby przeprowadzić pogłębiony wywiad przed rozpoczęciem psychoterapii.

 

Metody leczenia depresji

Depresję najczęściej jednak leczy się dwutorowo – w ramach psychoterapii i, równolegle, przy pomocy leków.

 

Psychoterapia – jaki nurt wybrać?

W Ośrodku Psychoterapii Centrum prowadzimy psychoterapię depresji w różnych nurtach, między innymi:

• psychodynamicznym, w którym pacjent pod okiem terapeuty analizuje schematy zachowania i emocji, zakorzenione w relacjach z przeszłości, a także próbuje dojść do nieuświadomionych, wypartych przez wewnętrzne „ja” uczuć i potrzeb. Nurt psychodynamiczny wywodzi się z psychoanalizy Freuda, ale jest nieco zmodyfikowany i bardziej przystępny dla pacjentów. Dobrze odnajdują się w nim osoby odczuwające długotrwałe, wewnętrzne napięcie, które mierzą się z zaniżoną samooceną albo problemami w relacjach z innymi;
• humanistycznym, który opiera się na tym, aby dać pacjentowi bezpieczne, pełne akceptacji warunki do kontaktu z samym sobą. W terapii pracuje się nad rozpoznawaniem i nazywaniem uczuć, nad bardziej życzliwym podejściem do swoich potrzeb. Pojawia się też więcej pracy nad wartościami czy poszukiwaniem sensu w życiu, który w depresji bardzo łatwo jest stracić.

Skuteczność każdego z nich jest potwierdzona wieloma badaniami, także w leczeniu depresji.

Wybór może nie być łatwy – dlatego psychoterapię poprzedzamy jedną, czasem nawet kilkoma konsultacjami. Chcemy, abyś czuł/a się komfortowo w towarzystwie swojego terapeuty i miał/a pewność, że styl pracy w danym nurcie Ci odpowiada. To bardzo ważne. Od tego, jak wygląda relacja z terapeutą, zależy nawet 30% skuteczności całej terapii.

 

Farmakoterapia

Drugą ścieżką leczenia depresji jest farmakoterapia, którą może poprowadzić jedynie psychiatra. Spektrum dostępnych leków na depresję jest bardzo szerokie – mają one różne mechanizmy działania (to znaczy wpływają na różne objawy), ale też swoje skutki uboczne. Właśnie dlatego tak istotna jest dokładna diagnoza.

Dobrze dobrane antydepresanty są skuteczne i bezpieczne, co potwierdzają liczne badania. Pierwsze efekty u większości pacjentów pojawiają zazwyczaj się po 2-4 tygodniach, pełne – po 6-8 tygodniach. Po uzyskaniu poprawy leczenie trwa jednak przynajmniej przez kolejne kilka miesięcy, aby zapobiec szybkiemu nawrotowi.

 

Znaczenie łączenia farmakoterapii i psychoterapii

Depresja jest o tyle trudnym zaburzeniem, że jej objawy – zwłaszcza brak energii i motywacji – często blokują pacjentów przed szukaniem pomocy.

Antydepresanty mają za zadanie „wyregulować” organizm tak, aby osoba mogła w miarę normalnie funkcjonować. Redukują poziom stresu i lęku, ale też pomagają na przykład przywrócić apetyt oraz regularny rytm snu. Gdy pacjent jest już w stanie odnaleźć siłę i motywację do działania, dopiero wtedy ma sens podjęcie psychoterapii (stacjonarnej bądź online). Bo ta, aby pozwoliła dotrzeć do przyczyn depresji i pomogła utrzymać lepsze samopoczucie, zawsze wymaga motywacji.

 

Wsparcie leczenia i inne terapie

Wsparcia w walce z depresją można – i zdecydowanie warto – szukać także poza gabinetem terapeuty. Pomocne mogą być na przykład:

• grupy wsparcia dla osób z depresją – sam kontakt z innymi osobami, które doświadczają podobnych trudności, może pomóc zmniejszyć poczucie izolacji i przynieść akceptację;
• treningi relaksacji i uważności – mindfulness nie zastąpi właściwej terapii, ale może pomóc poradzić sobie z niektórymi objawami – na przykład z ciągłym napięciem albo natrętnymi myślami. Co ciekawe, w ostatnich latach pojawia się coraz więcej badań, które wprost pokazują, że praktykowanie uważności, połączone z ćwiczeniami oddechowymi i relaksacyjnymi, naprawdę działa u osób z depresją i może być dobrym uzupełnieniem terapii.

 

Jak pomóc osobie bliskiej w depresji?

Z reguły najcenniejsze wsparcie, jakie można otrzymać, pochodzi od najbliższych. Sposobów, jak pomóc osobie z depresją, jest wiele.

• Przede wszystkim pokaż zrozumienie i akceptację. Nikt nie wybiera depresji, tak jak i żadnej innej choroby. To, że druga osoba nie ma w sobie energii, wydaje się obojętna i zamknięta na innych, wynika z zaburzenia, z którym się zmaga, a nie z „lenistwa” czy złej woli.
• Podtrzymuj kontakt – bez nacisku i nawet, jeśli będziesz czasem dostawać zdawkowe odpowiedzi. Krótka wiadomość albo pytanie „czy mogę Ci jakoś pomóc?” już będą sygnałami dla tej osoby, że nie znikniesz z jej życia i że może szukać w Tobie wsparcia.
• Jeśli osoba jest otwarta na Twoją pomoc – pamiętaj, że może się ona przydać nawet w prostych czynnościach, choćby w robieniu zakupów.
• Zachęcaj do podjęcia (i kontynuowania) leczenia – możesz na przykład pomóc tej osobie w znalezieniu terapeuty, podwieźć ją do gabinetu albo nawet delikatnie przypominać co tydzień o wizytach.

 

Profilaktyka nawrotów i rokowania

Według przytaczanych już tu wyników badania W.W. Eaton i jego zespołu, połowa osób zmagających się z depresją doświadcza jej nawrotu, z czego aż 40% – w ciągu dwóch lat. Zdarza się to nawet u tych pacjentów, którzy podjęli się psycho- oraz farmakoterapii, i to z dobrymi efektami.

W walce z depresją bardzo ważne jest to, co dzieje się już po ustąpieniu objawów. Osoby, którym udaje się uniknąć nawrotów, często kontynuują spotkania z terapeutą jeszcze przez długie miesiące po odstawieniu antydepresantów. Dlaczego? Między innymi po to, aby przepracować do końca problemy, które leżały u podstaw epizodu depresyjnego i wzmacniać pozytywny, pełen zrozumienia obraz siebie.

Poza gabinetem też da się zrobić wiele, aby utrzymać dobre samopoczucie po terapii. Dla wielu osób kluczem będzie stworzenie sobie bardziej życzliwego otoczenia i budowanie ciepłych relacji, dla innych – być może zmiana trybu życia na taki, w którym będzie mniej stresu. To wszystko może zmniejszyć szanse pojawienia się kolejnych epizodów depresji.