Osobowość narcystyczna: objawy, przyczyny, test i leczenie

Czy to, że jesteś wrażliwy na swoim punkcie i potrzebujesz uznania od innych, oznacza, że jesteś narcyzem? Nie, bo każdy z nas szuka akceptacji i chce żyć w taki sposób, aby czuć się dobrze z samym sobą. To zupełnie naturalne – ale jest pewna granica między „lubieniem siebie” a „samouwielbieniem”.

Jeśli chcesz dowiedzieć się, jak rozpoznać narcyza w swoim życiu – powiemy o tym poniżej.

 

Kim jest narcyz we współczesnym świecie? Definicja oraz mity

W popkulturze narcyz to ktoś, kto nie może od siebie oderwać wzroku – w przenośni, a czasem nawet dosłownie.
W psychologii jest to bardziej skomplikowane. Narcystyczne zaburzenie osobowości nie oznacza po prostu „miłości do siebie”, tylko jest to głębokie zaburzenie sposobu, w jaki ktoś postrzega siebie i innych.

Osoby z osobowością narcystyczną mają zniekształcony obraz własnego „ja”. Z jednej strony mogą czuć się wyjątkowe, mieć przeświadczenie, że zasługują na specjalne traktowanie w każdej sytuacji i nie okazywać empatii wobec innych. Z drugiej – pod tą fasadą często kryje się ogromna wrażliwość na krytykę i lęk przed odrzuceniem.

Bardzo powszechnym mitem jest to, że narcyzi uważają się za idealnych i są zawsze pewni siebie. W rzeczywistości ta „miłość własna” jest bardzo krucha. Ktoś, kto jest narcyzem, potrzebuje słyszeć, że jest wyjątkowy, bo sam nie posiada stabilnego poczucia własnej wartości.

 

Jak rozpoznać narcyza? Główne objawy i cechy

Narcyzm nie zawsze jest łatwy do zauważenia. Osoby z cechami narcystycznymi potrafią sprawiać wrażenie charyzmatycznych i pewnych siebie – tyle że te cechy mogą przeplatać się z okresami bardzo niskiej samooceny.

Główne objawy osobowości narcystycznej to:

W relacji z samym sobą:

• przekonanie o własnej wyjątkowości;
• nieustanna potrzeba podziwu i uznania ze strony innych;
• wahania samooceny zależne od tego, jak bardzo osoba czuje się doceniana;
• częste fantazje o wielkości, sukcesie, władzy lub idealnej miłości;
• unikanie faktów sprzecznych z tym obrazem siebie;
• u niektórych również potrzeba silnych bodźców emocjonalnych – stąd np. podejmowanie ryzykownych decyzji, częste zmiany życiowe.

W relacjach z innymi:

• trudności z dostrzeganiem emocji i potrzeb innych osób;
• wchodzenie w powierzchowne relacje, głównie z osobami, które podziwiają narcyza albo są dla niego przydatne;
• problemy z tworzeniem więzi opartych na zaufaniu i wzajemności;
• silna zazdrość wobec sukcesów innych i skłonność do ich umniejszania.

 

Typy narcyzmu

Brytyjski psychoanalityk Herbert Rosenfeld wyróżnił w latach 60. dwa główne typy narcyzmu: wielkościowy oraz wrażliwy

Narcyzm Wielkościowy (Jawny)	Narcyzm Wrażliwy (Ukryty)
Najbardziej stereotypowa postać, o której zazwyczaj myślimy, gdy mówimy o „narcyzach”.	Mniej oczywista forma, trudniejsza do rozpoznania.
Charakterystyka Osób
Osoby o takim typie osobowości: są raczej **ekstrawertyczne**; sprawiają wrażenie bardzo **pewnych siebie**, często nawet **dominujących**; potrzebują być **w centrum uwagi** w sytuacjach społecznych; często za wszelką cenę dążą do osiągania celów, które będą pokazywać ich **wyższość**; w relacjach mogą częściej okazywać chłód niż czułość, przez co wydają się **szorstkie i wyniosłe**; mogą też mieć skłonności do **kontrolowania** innych, a nawet do **manipulacji**.	Osoby o takim typie osobowości: z zewnątrz mogą raczej wydawać się **skromne lub nieśmiałe** – mają tendencje do **wycofywania się** oraz **unikania konfrontacji** z innymi; wynika to jednak z faktu, że są bardzo wrażliwe na krytykę i odrzucenie; potrafią być bardzo **nieufne i wyczulone** na wszystkie sygnały ze strony otoczenia, które mogłyby podważyć ich poczucie wartości; czują się wyjątkowe, ale raczej ze względu na **„bycie innym”** – na przykład na jakieś niezwykłe doświadczenia czy zainteresowania; są bardziej podatne na **lęk, stany depresyjne** i – przede wszystkim – **wstyd**.

 

Skąd się bierze osobowość narcystyczna? Przyczyny

To, skąd się bierze osobowość narcystyczna, nie jest do końca jasne. Istnieją różne teorie, ale większość przywiązuje największą wagę do wychowania.

Heinz Kohut – wybitny austriacki psychoanalityk – uważał, że osobowość narcystyczna może się rozwinąć u każdego dziecka, jeśli na którymś etapie rozwoju zabraknie mu empatycznych reakcji ze strony rodziców. Gdy rodzice są nieczuli albo krytyczni, dziecko może nauczyć się ukrywać swoje kruche poczucie własnej wartości pod maską pewności siebie. Nancy McWilliams tłumaczy to tak:

Osobę narcystyczną można wyobrazić sobie jak roślinę, której rozwój został zatrzymany, bo w najważniejszych chwilach nie dostała wystarczająco dużo ciepła i troski.

Jednak z drugiej strony rozwojowi cech narcystycznych sprzyja też zupełnie odwrotna postawa, czyli idealizowanie dziecka. Bo jeśli dziecko jest stale utwierdzane w przekonaniu, że jest „lepsze niż inni”, uczy się w ten sposób budować swoją wartość na uznaniu ze strony otoczenia.

 

Diagnoza i testy na narcyzm

Jak psycholog lub psychiatra diagnozuje narcystyczne zaburzenie osobowości?

W ICD-11 – Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, według której diagnozuje się w Polsce zaburzenia zdrowotne, nie tylko te psychiczne – termin „narcystyczne zaburzenia osobowości” w ogóle nie funkcjonuje. Dlaczego? Takie sztywne kategorie nie są w stanie w pełni opisać czyjejś osobowości.

Zamiast tego specjaliści diagnozują zaburzenia osobowości z dominującymi cechami charakteru, takimi jak:

• negatywny afekt – skłonność do intensywnego przeżywania negatywnych emocji;
• zdystansowanie – skłonność do izolowania się od ludzi oraz własnych emocji;
• dyssocjalność – skłonność do koncentrowania się na własnych odczuciach i przeżyciach wewnętrznych, przy ignorowaniu uczuć innych ludzi;
• anankastyczność – skłonność do nadmiernej kontroli siebie i innych.

Specjalista nie powie w gabinecie „Ma Pan/i osobowość narcystyczną”, tylko będzie szukał wyróżniających się u danej osoby cech. W tym przypadku najczęściej są to dyssocjalność oraz anankastyczność.

Sama diagnoza opiera się na pogłębionym wywiadzie, który ma pokazać, jaką osobą jest pacjent. Wielu specjalistów posługuje się też testami psychologicznymi; nie mogą one stanowić same w sobie podstawy do diagnozy, ale pomagają określić nasilenie konkretnych cech.

 

Test na narcyzm – czy ten internetowy jest wiarygodny?

Oczywiście w sieci można znaleźć wiele testów, które obiecują sprawdzić, „czy jesteś narcyzem”. Najczęściej bazują one na Narcissistic Personality Inventory (NPI) – kwestionariuszu opracowanym w latach 70. przez R. Raskina i C. Halla. Można tam znaleźć stwierdzenia typu:

• „Lubię, gdy inni podziwiają to, co robię”
• „Uważam, że zasługuję na specjalne traktowanie”
• „Jeśli ktoś mnie skrytykuje, trudno mi o tym zapomnieć”

Choć NPI bywa przydatny w badaniach naukowych, nie jest narzędziem diagnostycznym. Wysokie wyniki w takim teście pokazują tylko, że pewne cechy – np. silna potrzeba uznania – mogą być bardziej nasilone niż u przeciętnej osoby. Do tego dochodzi jeszcze inny problem: wiele osób o cechach narcystycznych po prostu ich nie dostrzega, więc test, który przeprowadzą we własnym fotelu, wcale nie da rzetelnej odpowiedzi.

Internetowe testy na osobowość narcystyczną zawsze warto traktować jako inspirację do autorefleksji – nie zastąpią one wywiadu ze specjalistą.

 

Leczenie osobowości narcystycznej – czy narcyz może się zmienić?

 

Kolejnym mitem jest to, że „leczenie narcyzmu nie działa”. To nieprawda – w psychoterapii jak najbardziej można pracować nad osobowością narcystyczną, tylko konieczne są dwa warunki: osoba musi być przynajmniej w pewnym stopniu świadoma problemu oraz być gotowa do współpracy z terapeutą.

Pacjenci z cechami osobowości narcystycznymi najczęściej szukają pomocy wtedy, gdy same zaczynają odczuwać konsekwencje swoich zachowań. Podczas pierwszej rozmowy z terapeutą mówią na przykład o poczuciu pustki, samotności po rozpadzie ważnej relacji albo o lęku przed utratą kontroli. Raczej nie powiedzą wprost „czuję się narcyzem” – taka refleksja może pojawić się długo po rozpoczęciu terapii.

Psychoterapia może być prowadzona w różnych nurtach, chociaż większość skutecznych podejść opiera się na nurcie psychodynamicznym.5 Skupia się on na analizie nieuświadomionych konfliktów i potrzeb, które mają źródło w dzieciństwie. W przypadku narcyzmu mogą one dotyczyć np. potrzeby uznania czy lęku przed odrzuceniem – w trakcie terapii pracuje się nad rozpoznawaniem tych uczuć i stopniowo buduje bardziej stabilne poczucie własnej wartości.

 

Narcyzm w relacjach: jak żyć z narcyzem?

Związek z narcyzem na początku może fascynować – to przecież często osoby charyzmatyczne i, na pozór, niezwykle pewne siebie. Ale trzeba pamiętać, że sposób przeżywania emocji u osób z osobowością narcystyczną sprawia, iż trudno im budować relacje oparte na wzajemności.

1. Przede wszystkim dbaj o swoje potrzeby emocjonalne. Związek z narcyzem potrafi bardzo mocno podkopać poczucie własnej wartości i sprawić, że będziesz czuć się winny/a wszystkiego, co złe w relacji. To nieprawda – i dobre relacje z przyjaciółmi czy rozwijanie pasji Ci to pokażą.
2. Ustal jasne granice w relacji – jakich zachowań albo słów ze strony partnera nie akceptujesz – i bardzo konsekwentnie się ich trzymaj, aby wiedział, że nie może Tobą manipulować.
3. Uważaj, aby nie brać na siebie odpowiedzialności za huśtawki nastroju i za budowanie ego swojego partnera; zostawi Cię to bez energii, a druga osoba prawdopodobnie będzie to wykorzystywać.
4. Zdaj sobie sprawę z tego, że sam/a nie zmienisz narcystycznego partnera. Do tego potrzeba nawet kilku lat terapii.

Niestety osobom, u których cechy narcystyczne są mocno nasilone, zdanie sobie sprawy z faktu, że ich zachowania krzywdzą innych, potrafi zająć długie lata. Czasem nigdy nie dochodzą do tego punktu – dlatego jeżeli partner stale przekracza Twoje granice i nie widzi w tym swojej odpowiedzialności, najlepszym wyrazem troski o siebie może być zakończenie relacji.

 

Osobowość narcystyczna w pracy

Osoby z narcystyczną strukturą osobowości potrafią błyskawicznie piąć się po szczeblach kariery. Pomaga im w tym charyzma, ale też odwaga w podejmowaniu decyzji. Jeśli środowisko w danej firmie jest nastawione na rywalizację – jak w wielu korporacjach – taka osoba może się w nim świetnie odnaleźć.

Tyle że ambicja u osób narcystycznych nie wynika z chęci rozwoju czy z troski o „dobro organizacji”, a z potrzeby potwierdzenia własnej wartości. Dlatego współpraca z taką osobą jest trudna dla jej podwładnych; może nawet przekraczać granice mobbingu.6

Jeśli jesteś w takiej sytuacji, pamiętaj, że masz prawo chronić swoje granice – tak samo, jak w związku – i że warto szukać pomocy, w swojej organizacji lub poza nią.

Bibliografia

1. Rosenfeld, H. (1964). On the psychopathology of narcissism: A clinical approach.
2. Kohut, H. (1972). Thoughts on narcissism and narcissistic rage.
3. McWilliams, N. (2011). Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process
4. Weinberg, I., Ronningstam, E., Ravichandran, C., Gunderson, J. G. (2024). Can Patients With Narcissistic Personality Disorder Change? A Case Series.
5. Weinberg, I., Ronningstam, E. (2020). Dos and Don’ts in Treatments of Patients With Narcissistic Personality Disorder.
6. Dåderman, A. M., Ragnestål-Impola, C. (2019). Workplace bullies, not their victims, score high on the Dark Triad and Extraversion, and low on Agreeableness and Honesty-Humility.